Sonbaharda bir bahçeden çıkan yaprak, çim kırpıntısı ve budama artığı çoğu zaman çöp torbalarına doldurulup kapının önüne bırakılır. Aynı bahçe ilkbaharda torbalı toprak, organik gübre ve malç için yeniden para harcar. Kompost bu döngüyü kısaltır: bahçenin kendi atığı, birkaç ay içinde toprağı gevşeten, suyu tutan ve bitki besinini yavaş salan koyu renkli bir malzemeye dönüşür. Kompost yapmak için geniş bir arazi ya da özel bir ekipman gerekmez; doğru malzeme dengesi, yeterli nem ve hava yeter. Aşağıda kompostun nasıl çalıştığını, hangi malzemelerin konup konmayacağını, farklı yöntemleri, İç Anadolu'nun soğuk kışında yığının nasıl yönetileceğini ve biten kompostun bahçede nasıl kullanılacağını adım adım anlatıyoruz.
Kompost nasıl oluşur?
Kompost, organik maddenin mikroorganizmalar, mantarlar ve toprak canlıları tarafından parçalanmasıyla oluşur. Bu canlıların çalışabilmesi için dört şeye ihtiyaç vardır: karbon, azot, nem ve oksijen. Karbon enerji kaynağıdır, azot ise mikroorganizmaların çoğalması için gereken yapı taşıdır. Nem olmadan parçalanma durur; oksijen olmadan ise süreç havasız (anaerobik) çürümeye döner ve yığın kötü kokmaya başlar.
İyi yönetilen bir yığında mikroorganizmaların faaliyeti ısı üretir. Yığının merkezi birkaç gün içinde belirgin şekilde ısınır; bu sıcak evre hem parçalanmayı hızlandırır hem de yabancı ot tohumlarının ve bazı bitki hastalık etkenlerinin önemli kısmını etkisiz hale getirir. Isı düştükçe daha yavaş çalışan mantarlar ve solucanlar devreye girer; bu olgunlaşma evresi, kompostun toprak kokulu, ufalanan ve orijinal malzemesi seçilemeyen bir hale gelmesini sağlar.
Yeşil ve kahverengi: malzeme dengesi
Kompost malzemeleri pratikte iki gruba ayrılır. "Yeşil" malzemeler azotça zengin, nemli ve hızlı çürüyen atıklardır. "Kahverengi" malzemeler karbonca zengin, kuru ve yavaş parçalanan atıklardır. Renk burada yalnızca bir hatırlatma aracıdır: taze kahve telvesi kahverengi görünse de azotça zengin olduğu için yeşil grupta sayılır.
| Yeşil (azotça zengin) | Kahverengi (karbonca zengin) |
|---|---|
| Taze çim kırpıntısı | Kuru yaprak |
| Sebze ve meyve kabukları | Saman ve kuru ot |
| Kahve telvesi, çay posası | Kırpılmış dal ve budama artığı |
| Taze yabani ot (tohumlanmamış) | Boyasız karton ve kâğıt |
| Solmuş çiçek, taze bitki artığı | Talaş (işlem görmemiş ahşaptan) |
| Otçul hayvan gübresi | Kuru mısır sapı, ayçiçeği sapı |
Genel kural, hacim olarak kahverengi malzemenin yeşilden fazla olmasıdır. Bahçıvanlık kaynaklarında sıkça verilen pratik oran, kabaca iki-üç ölçü kahverengiye bir ölçü yeşildir. Bu oran kesin bir formül değildir; yığının davranışına göre ayarlanır. Yığın ıslak, yapışkan ve kötü kokuluysa yeşil fazladır ve kuru yaprak ya da kırpılmış karton eklenir. Yığın haftalar geçmesine rağmen ısınmıyor ve malzeme olduğu gibi duruyorsa kahverengi fazladır ya da nem yetersizdir; taze çim kırpıntısı eklenir ve yığın nemlendirilir.
Neler konmaz?
Ev tipi kompost yığını, endüstriyel tesisler kadar yüksek ve sürekli ısıya ulaşmaz. Bu yüzden bazı malzemeler ya koku ve haşere sorunu yaratır ya da hastalık etkenlerini yok etmek için yeterli ısıyı görmez. Aşağıdakiler bahçe kompostuna eklenmemelidir:
- Et, balık, kemik, süt ürünleri ve yağlı yemek artıkları (koku yapar, kemirgen ve sokak hayvanlarını çeker)
- Kedi ve köpek dışkısı ile kedi kumu (insan sağlığı açısından risk taşıyan etkenler içerebilir)
- Hastalıklı bitki artıkları, özellikle mantar hastalığı görülen yapraklar ve dallar
- Tohuma kalkmış yabani otlar ve kök sürgünüyle çoğalan inatçı otların kökleri
- Boyalı, vernikli veya emprenye edilmiş ahşaptan çıkan talaş
- Parlak baskılı dergi kâğıdı, plastik kaplı karton ve "biyobozunur" yazsa bile ev kompostunda parçalandığı belirtilmemiş ambalajlar
- Kısa süre önce yabani ot ilacı uygulanmış çim alanından çıkan kırpıntı
Ceviz yaprağı ayrıca not edilmeyi hak eder. Ceviz, bazı bitkilerin büyümesini baskılayan bir madde içerir; yaprakları az miktarda ve iyice olgunlaşmış kompostta sorun çıkarmaz, ama bahçede çok sayıda ceviz ağacı varsa yapraklarını ayrı bir yığında daha uzun süre bekletmek daha güvenlidir.
Yöntem seçimi: açık yığın, kutu, tambur, solucan
Kompost yapmanın tek bir doğru yolu yoktur; yöntem bahçenin büyüklüğüne, çıkan atık miktarına ve ayrılabilecek emeğe göre seçilir.
Açık yığın
Bahçenin gözden uzak bir köşesinde doğrudan toprağın üzerine kurulur. Büyük bahçelerde ve özellikle sonbaharda yoğun yaprak çıkan yerlerde en pratik yöntemdir. Sıcak evreye girebilmesi için yığının yaklaşık bir metreküp hacme ulaşması önerilir; daha küçük yığınlar ısıyı tutamaz ve yavaş çalışır. Dezavantajı, görüntü ve rüzgarda dağılmadır.
Kompost kutusu
Ahşap çıtalardan, tel örgüden veya geri dönüştürülmüş plastikten yapılmış, tabanı toprağa açık bir kutudur. Yığını derli toplu tutar ve çevre bahçelerde veya site ortak alanlarında daha kabul edilebilir bir görüntü sağlar. İki ya da üç bölmeli kutular işi kolaylaştırır: bir bölme doldurulurken diğeri olgunlaşır, üçüncüsünde biten kompost bekler.
Döner tambur
Bir eksen üzerinde dönen kapalı bir haznedir. Karıştırma işi kolu çevirerek yapıldığı için havalandırma zahmetsizdir ve kemirgenlere karşı kapalıdır. Küçük bahçeler ve teraslar için uygundur; ancak hacmi sınırlı olduğundan sonbahar yaprağının tamamını almaz.
Solucan kompostu
Kırmızı kompost solucanlarıyla (Eisenia fetida) yapılan bu yöntem, kapalı ve katlı kutularda yürütülür. Mutfak atığını işlemek için idealdir ve balkonda ya da kilerde yapılabilir. Solucanlar aşırı sıcak ve dondan etkilendiği için kutunun kışın dışarıda bırakılmaması, yazın da doğrudan güneş almaması gerekir. Elde edilen solucan gübresi, bahçe kompostuna göre daha ince yapılı ve besince yoğundur.
Adım adım kompost yığını kurmak
- Yer seçimi: Yarı gölge, suyun birikmediği, düz ve ulaşması kolay bir nokta seçilir. Yığının tabanı toprakla temas etmelidir; toprak canlıları yığına alttan girer.
- Taban katmanı: En alta, havanın alttan dolaşması için 10-15 santimetre kalınlığında kırpılmış dal ve iri budama artığı serilir.
- Katmanlama: Kahverengi ve yeşil malzeme dönüşümlü katmanlar halinde eklenir. Çim kırpıntısı kalın tek katman halinde yığılmaz; aksi halde sıkışıp havasız bir tabakaya dönüşür. İnce katmanlarla kuru yaprağın arasına serpiştirilir.
- Parçalama: Malzeme ne kadar küçük parçalanırsa o kadar hızlı çürür. Kalın dallar kırpılır, kartonlar yırtılır, büyük sebze artıkları doğranır. Yaprakları çim biçme makinesiyle bir kez üzerinden geçerek kırpmak da işe yarar.
- Nem ayarı: Yığın, sıkıldığında birkaç damla su veren, iyi sıkılmış bir sünger kıvamında tutulur. Kurak Ankara yazında yığın hızla kurur; kuru malzeme eklenirken her katman hafifçe sulanır.
- Karıştırma: Yığın, sıcak evrede bir-iki haftada bir yaba ile alt üst edilir. Karıştırma hem oksijen verir hem de dıştaki soğuk malzemeyi sıcak merkeze taşır.
- Olgunlaştırma: Isı düşüp yığın soğuduğunda karıştırma seyrekleştirilir ve kompostun birkaç hafta daha olgunlaşmasına izin verilir.
İç Anadolu'da yıl boyu kompost
Kışı sert ve uzun geçen bölgelerde kompost, yılın yaklaşık yarısında çok yavaş çalışır. Bu bir sorun değil, planlanması gereken bir durumdur. Sonbaharda çıkan bol yaprak, kış boyunca bir kafeste veya çuvallarda kuru olarak saklanabilir; bu yaprak ilkbahar ve yaz boyunca çıkan çim kırpıntısı ve mutfak atığının kahverengi dengesini sağlar. Kışın da mutfak atığı eklenmeye devam edilebilir; yığın donsa bile malzeme kaybolmaz, ilkbaharda sıcaklık yükseldikçe parçalanma yeniden başlar.
Yaz tarafında sorun kuruluktur. Güneşe açık, rüzgar alan bir yığın birkaç gün içinde kuruyup çalışmayı bırakabilir. Yığının üzerini eski bir halı parçası, jüt çuval veya kalın bir kuru yaprak katmanıyla örtmek nemi korur. Bahçenin genel su yönetimini ve kuraklığa dayanıklı düzenlemeyi xeriscape ve çim alternatifleri yazısında ele almıştık; kompost bu yaklaşımın doğal bir parçasıdır, çünkü toprağa karıştırılan organik madde toprağın su tutma kapasitesini artırır.
Yalnızca yapraktan: yaprak çürüğü
Ağaçlı bahçelerde sonbaharda çıkan yaprak miktarı, kompost yığınının dengeleyebileceğinden çok fazla olabilir. Bu fazlalık için ayrı ve daha zahmetsiz bir yöntem vardır: yaprak çürüğü. Yapraklar tel örgüden basit bir kafese veya ağzı açık, delikli büyük çuvallara doldurulur, iyice ıslatılır ve bir köşede kendi haline bırakılır. Bu süreç ağırlıklı olarak mantarlar tarafından yürütülür, ısınmaz ve karıştırma gerektirmez; buna karşılık daha uzun sürer ve genellikle bir-iki yıl içinde tamamlanır.
Ortaya çıkan malzeme besince fakir ama yapı olarak çok değerlidir: süngerimsi dokusu sayesinde toprakta nem tutar, tohum ekimi karışımlarında ve gölge bahçelerinde orman tabanına benzer bir üst katman oluşturur. Yaprakları çim biçme makinesiyle kırparak kafese koymak süreyi belirgin biçimde kısaltır.
Kompost ne zaman hazır olur?
Hazır olma süresi yönteme, malzemeye ve mevsime göre birkaç aydan bir yıla kadar değişir. Düzenli karıştırılan, dengeli bir yığın sıcak mevsimde birkaç ayda olgunlaşabilir; kendi haline bırakılan bir yaprak yığını ise bir yılı bulabilir. Olgun kompostun özellikleri şunlardır:
- Koyu kahverengi ya da siyahımsı renk
- Orman toprağına benzer, hafif ve hoş bir koku; ekşi veya amonyak kokusu yoktur
- Ufalanan, gevşek yapı; içine konan malzemelerin çoğu artık tanınmaz
- Yığın karıştırıldığında yeniden ısınmaz
Tam olgunlaşmamış kompost, toprağa karıştırıldığında parçalanmaya devam eder ve bu sırada topraktaki azotu geçici olarak bağlayabilir. Bu yüzden özellikle fide dikiminde ve çim tohumlamasında yalnızca olgun kompost kullanılmalıdır. Kaba parçalar bir elekten geçirilip yeni yığına geri atılabilir.
Biten kompostu bahçede kullanmak
Kompost bir gübre değil, toprak iyileştiricidir. Besin içeriği mineral gübrelere göre düşüktür ama yavaş salınır; asıl etkisi toprağın yapısını değiştirmesidir. Ağır killi topraklarda gözenekliliği artırarak drenajı iyileştirir, kumlu topraklarda ise su ve besin tutma kapasitesini yükseltir.
- Dikim çukuru: Ağaç ve çalı dikiminde çukurdan çıkan toprak kompostla karıştırılarak geri doldurulur. Çukurun tamamını kompostla doldurmak önerilmez; kökler zengin çukurdan çevre toprağa yayılmakta zorlanabilir.
- Tarh hazırlığı: Çiçek ve sebze tarhlarında ilkbaharda üst toprağa birkaç santimetrelik bir katman serilip çapayla karıştırılır.
- Çim üst serimi: Elekten geçirilmiş ince kompost, çim havalandırması sonrasında ince bir katman halinde serpilip tırmıkla deliklere doldurulur.
- Malç: Çalı ve ağaç diplerine serilen kompost katmanı, toprak yüzeyini güneşten korur ve buharlaşmayı azaltır. Gövdeye yaslanmayacak şekilde, gövde çevresinde birkaç santimetre boşluk bırakılır.
- Saksı karışımı: Teras ve balkon saksılarında kompost, bahçe toprağı ve drenajı artıran bir malzemeyle karıştırılarak kullanılabilir; saf kompost saksıda fazla su tutar.
Kompostun bahçeye en verimli verildiği dönemler ilkbahar tarh hazırlığı ve sonbahar dikimleridir. Hangi mevsimde hangi bakım işinin yapıldığını mevsimlik bahçe bakım takviminde sıraladık; kompost uygulamasını o takvime eklemek, yığının boşaltılma zamanını da düzenli hale getirir.
Site ve apartman bahçelerinde ortak kompost
Apartman ve sitelerde kompost, ortak alan bakımından çıkan yaprak ve çim atığını azaltmanın bir yoludur. Bakım ekibinin her hafta torbalayıp çıkardığı çim kırpıntısı ve sonbahar yaprakları, ortak bir kompost kutusunda değerlendirilebilir ve çıkan kompost yine site bahçesinde kullanılabilir. Böyle bir uygulamaya başlamadan önce kutunun yeri, kimin sorumlu olacağı ve sakinlerin mutfak atığı ekleyip ekleyemeyeceği yönetimce netleştirilmelidir. Mutfak atığı kabul edilecekse kapalı kutu tercih edilmeli ve kabul edilen malzemelerin listesi kutunun üzerine asılmalıdır; aksi halde et ve yemek artığı eklenmesi koku ve haşere şikâyetine dönüşür.
Yığın sorun çıkardığında
| Belirti | Olası neden | Çözüm |
|---|---|---|
| Çürük yumurta veya amonyak kokusu | Fazla yeşil malzeme, fazla nem, havasızlık | Kuru yaprak veya karton ekleyip yığını karıştırmak |
| Yığın ısınmıyor | Hacim küçük, malzeme kuru ya da azot yetersiz | Yığını büyütmek, nemlendirmek, taze çim kırpıntısı eklemek |
| Malzeme aylardır değişmiyor | Parçalar iri, fazla kahverengi, kuruluk | Malzemeyi kırpmak, yeşil ve su eklemek |
| Sinek ve kemirgen | Açıkta mutfak atığı, et veya yemek artığı | Mutfak atığını yığının içine gömmek, kapalı kutu kullanmak |
| Yığının dışı kuru, içi ıslak | Karıştırma yapılmıyor | Dış katmanı içe, iç katmanı dışa alacak şekilde çevirmek |
Kompostta ilk yılın sonucu genelde mükemmel olmaz; ama her yığın, bir sonrakinin dengesini ayarlamak için bilgi verir. Bir iki sezon sonra bahçenin çıkardığı atık ile ihtiyaç duyduğu toprak iyileştirici arasındaki fark kapanır ve dışarıdan alınan torbalı malzemeye olan ihtiyaç belirgin biçimde azalır.